Chantun Turgovia
| Questa pagina en autras linguas |
|---|
| Chantun Turgovia | |
|---|---|
| Abreviaziun | TG |
| Chapitala | Frauenfeld |
| Lingua uffiziala | tudestg |
| Entrada en la Confederaziun | 1803 |
| Surfatscha | 991 km² |
| Populaziun | 302'765 (31 da december 2025, cifra provisorica) |
| Spessezza da la populaziun | circa 306 abitants per km² |
| Districts | 5 |
| Vischnancas politicas | 80 |
| Punct il pli aut | Hohgrat, 991 m s.m. |
| Pagina d’internet | www.tg.ch |
Il chantun Turgovia è in chantun da lingua tudestga situà en il nordost da la Svizra. Sia chapitala è Frauenfeld. La Turgovia cunfinescha cun ils chantuns Schaffusa, Turitg e Son Gagl, sco er cun il pajais federativ tudestg Baden-Württemberg. En il nord furman il Lai da Constanza, l’Untersee ed il Rain sur lungas distanzas in cunfin natiral cun la Germania.
Il chantun porta il num dal flum Thur, che curra dal sidost vers il nordvest tras il territori chantunal. La cuntrada da la Turgovia è caracterisada da collinas miaivlas, planiras utilisadas per l’agricultura, pumiculturas, vignas e lungs tschancuns da riva al Lai da Constanza. Pervi da sia impurtanta producziun da fritga vegn il chantun era numnà en il linguatg popular svizzer cun il surnum umoristic «Mostindien».
Cun ina surfatscha da circa 991 kilometers quadrat appartegna la Turgovia als chantuns svizzers da grondezza mesauna. La fin da l’onn 2025 vivevan, tenor las cifras provisoricas da l’Uffizi federal da statistica, 302'765 persunas en il chantun.[1]
Num
La denominaziun Turgovia sa cumpona dal num dal flum Thur e dal pled vegl-aut-tudestg Gau, che designava ina regiun u in territori. Oriundamain designava il num in territori bler pli grond ch’il chantun odiern. Las funtaunas dal temp medieval tempriv duvravan el per ina regiun che cumpigliava temporarmain grondas parts da la Svizra nordorientala e centrala dad oz.
Durant il temp medieval è il territori designà sco Turgovia sa reducì successivamain. Dapi il temp medieval tardiv è sia extensiun s’avischinada pli e pli al territori dal chantun odiern. Per tudestg ha il chantun num Thurgau, per franzos Thurgovie, entant ch’el vegn numnà Turgovia per talian e rumantsch.[2]
Geografia
Situaziun e cunfins
La Turgovia è situada en il nordost extrem da la Svizra. Ses cunfin settentriunal maina dal Rain sper Diessenhofen sur l’Untersee ed il Lai da Constanza fin en vischinanza da Horn. Da l’autra vart dal lai e dal Rain sa chatta la Germania. En il vest cunfinescha il chantun cun Schaffusa e Turitg, en il sid ed en l’ost cun Son Gagl.
Il territori chantunal s’extenda da las rivas dal Rain e dal Lai da Constanza fin a las regiuns collinusas prealpinas en il sid. La pli gronda extensiun dal vest vers l’ost è da circa 60 kilometers. Malgrà las differenzas d’autezza relativamain pitschnas dispona la Turgovia da cuntradas variadas.
Cuntradas
Tar las cuntradas caracteristicas tutgan la vasta val da la Thur, il Seerücken cuvert da guaud tranter la Thur e l’Untersee, la cuntrada collinusa da l’Ottenberg sper Weinfelden, la regiun dal Lai da Constanza sco er l’uschenumnà Tannzapfenland en il sid dal chantun.
Il punct il pli aut dal chantun è il Hohgrat sin il territori da la vischnanca da Fischingen, sin 991 meters sur mar.[3]
La Thur è il flum il pli impurtant dal chantun. Ella entra en la Turgovia en il sidost nà dal chantun Son Gagl e curra sur Bischofszell, Weinfelden e Frauenfeld vinavant en direcziun dal Rain. Ulteriuras auas impurtantas èn la Murg, la Sitter, la Lützelmurg e l’Aach.
Lai da Constanza e Rain
Il Lai da Constanza ha ina gronda impurtanza per la Turgovia tant dal punct da vista da la cuntrada sco era da l’economia. A sia riva sa chattan tranter auter Arbon, Romanshorn, Uttwil, Kesswil, Kreuzlingen e Steckborn. Il lai serva sco reservuar d’aua da baiver, via da transport, territori da pestga e spazi da recreaziun.
La part occidentala dal chantun è caracterisada da l’Untersee e dal Rain. Lieus istorics sco Ermatingen, Gottlieben, Steckborn e Diessenhofen èn sa sviluppads en stretga colliaziun cun la navigaziun e cun il commerzi sur l’actual cunfin naziunal ora.
Clima
Il clima è relativamain miaivel per relaziuns svizras. Oravant tut la vischinanza dal Lai da Constanza ha in effect equilibrant sin las temperaturas. En las regiuns da riva, sin las spundas dal Seerücken e sin l’Ottenberg datti bunas cundiziuns per la pumicultura e la viticultura.
En blers lieus è la cuntrada dal chantun caracterisada da mailers e pairers. Durant la fluriziun da la pumera la primavaira tutgan las regiuns ruralas da la Turgovia tar las cuntradas da flurs las pli enconuschentas da la Svizra.
Populaziun
Dapi plirs decennis registrescha la Turgovia in cler augment da la populaziun. Quel sa concentrescha surtut en las regiuns enturn Frauenfeld, Kreuzlingen, Arbon, Amriswil, Weinfelden e Romanshorn, sco er en vischnancas cun bunas colliaziuns da traffic en direcziun da Turitg, Winterthur, Son Gagl e Constanza.
Tar las pli grondas vischnancas politicas tutgan:
Frauenfeld è la chapitala ed il center administrativ chantunal il pli impurtant. Ensemen cun la citad tudestga da Constanza furma Kreuzlingen in spazi d’abitadi e d’economia transfruntalier. Romanshorn ed Arbon èn impurtants lieus al Lai da Constanza, entant che Weinfelden ha ina funcziun centrala per la part centrala dal chantun.
Lingua e religiun
La lingua uffiziala dal chantun è il tudestg. En il mintgadi vegnan discurrids principalmain dialects da la Svizra orientala che appartegnan a l’alemannic aut. Tut tenor la regiun mussan ils dialects turgovies influenzas dals chantuns vischins Turitg, Son Gagl e Schaffusa, sco er da la regiun sidtudestga dal Lai da Constanza.
Pervi da l’immigraziun vegnan discurridas, sper il tudestg, numerusas autras linguas. Latiers tutgan tranter auter il talian, l’albanais, il portugais, il tirc, il serbocroat, l’englais e differentas linguas da l’Europa orientala.
Istoricamain è la Turgovia confessiunalmain maschadada. Dapi la Refurmaziun existan tant fermas tradiziuns evangelic-refurmadas sco era catolic-romanas. Las relaziuns confessiunalas sa differenziavan durant lung temp d’ina vischnanca a l’autra. Oz n’appartegna ina part creschenta da la populaziun a nagina baselgia chantunala.
Istorgia
Preistorgia ed epoca romana
Il territori da la Turgovia odierna è abità dapi il temp da crap. Chats archeologics derivan tranter auter d’anteriurs abitadis a la riva dals lais e da zonas umidas al Lai da Constanza, a l’Untersee ed en differentas regiuns internas. Plirs lieus da chat fan part dal patrimoni mundial transfruntalier da l’UNESCO Abitadis palafittics preistorics enturn las Alps.
Durant l’epoca romana sa chattava la Turgovia en il champ d’influenza d’impurtantas vias da communicaziun tranter il territori alpin, il Lai da Constanza ed il Rain superiur. Impurtants abitadis romans existivan tranter auter sper Arbon, che vegniva numnada Arbor Felix, e sper Pfyn, nua ch’il num roman Ad Fines inditgescha ina posiziun da cunfin.
Suenter la retratga dals Romans è il territori vegnì colonisà pli e pli dad Alemans ed è pli tard vegnì integrà en il Ducadi da Svevia.
Temp medieval
Durant il temp medieval n’era la Turgovia betg in territori administrà en moda unitara. Il possess funsil ed ils dretgs signurils eran repartids tranter differentas pussanzas ecclesiasticas e secularas. Ina gronda influenza avevan l’Uvestgieu da Constanza, l’Abbazia prinziaria da Son Gagl, la Claustra da Reichenau, famiglias aristocraticas regiunalas sco er pli tard ils conts da Kyburg ed ils Habsburgais.
Suenter che la famiglia dals Kyburgais era morta ora l’onn 1264, èn impurtants dretgs signurils passads als Habsburgais. Ultra da quai existivan numerusas pitschnas giurisdicziuns, territoris claustrals e citads cun agens dretgs. Questa structura da pussanza fermamain fragmentada è per part sa mantegnida fin a la fin dal 18avel tschientaner.
Signuradi cuminaivel da la Confederaziun
L’onn 1460 han ils chantuns confederads Turitg, Lucerna, Uri, Sviz, Silvania, Zug e Glaruna conquistà grondas parts da la Turgovia. Il territori è silsuenter vegnì administrà communablamain sco signuradi cuminaivel. A partir dal 1712 è era Berna sa participada a la regenza.
Il landvug da la Confederaziun residiava a Frauenfeld. El vegniva designà a turno dad in dals chantuns regents. Blers dretgs signurils e giudizials locals èn dentant restads tar claustras, citads, l’uvestg da Constanza e signurs giudizials privats.
La Refurmaziun ha manà il 16avel tschientaner a considerablas tensiuns religiusas. Numerusas vischnancas han acceptà la confessiun refurmada, entant che autras èn restadas catolicas u ch’omaduas confessiuns han coexistì. En intginas baselgias han las cuminanzas catolicas e refurmadas utilisà durant lung temp il medem edifizi.
Republica helvetica e fundaziun dal chantun
Cun l’invasiun da las truppas franzosas e la fundaziun da la Republica helvetica è la posiziun da territori subdit da la Turgovia ida a fin l’onn 1798. Il territori è daventà in chantun da la Republica helvetica organisada en moda centralistica.
Tras l’Acta da mediaziun, intermediada da Napoleun Bonaparte, ha la Turgovia survegnì l’onn 1803 il status d’in chantun autonom ed egual en dretgs entaifer la Confederaziun svizra. Quest onn vala sco onn da fundaziun dal chantun modern.[2]
Il 19avel tschientaner è sa sviluppà en Turgovia in moviment politic liberal. Ina rolla impurtanta ha gì il plevon evangelic e politicher Thomas Bornhauser. La constituziun chantunala dal 1831 ha rinforzà ils dretgs politics da la populaziun e vala sco pass impurtant vers la democratisaziun dal chantun.
Industrialisaziun e svilup modern
Durant il 19avel tschientaner èn vegnidas fundadas en Turgovia numerusas interpresas textilas, fabricas da maschinas, interpresas da victualias e manaschis d’artisanadi. L’amplificaziun da la viafier ha promovì il svilup da Frauenfeld, Romanshorn, Arbon, Kreuzlingen e Weinfelden.
Romanshorn è daventà in impurtant center da viafier e port. Arbon è sa sviluppà ad in center da l’industria da maschinas e vehichels. A Kreuzlingen èn creschids l’industria, il commerzi ed ils servetschs transfruntaliers.
Dapi la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è la Turgovia sa midada d’in chantun fermamain agricul ad ina plazza economica multifara. A medem temp è l’agricultura restada fitg impurtanta per la cuntrada e l’identitad regiunala.
Politica
La Turgovia è in chantun democratic entaifer la Confederaziun svizra. Ils dretgs politics cumpiglian tranter auter elecziuns, votaziuns, iniziativas dal pievel e referendums.
Cussegl grond
La pussanza legislativa vegn exercitada dal Cussegl grond. El sa cumpona da 130 commembers. Il parlament decretescha leschas chantunalas, approvescha il preventiv e surveglia la regenza e l’administraziun.[4]
Ina particularitad è che il Cussegl grond tegna tradiziunalmain sias sesidas en dus lieus: la stad sa raduna el a Frauenfeld e l’enviern a Weinfelden.
Cussegl guvernativ
La pussanza executiva è en ils mauns dal Cussegl guvernativ. El sa cumpona da tschintg commembers elegids dal pievel. Mintga commember da la regenza maina in departament da l’administraziun chantunala.
Il Cussegl guvernativ ha sia sedia a Frauenfeld. L’administraziun cumpiglia tranter auter ils secturs affars interns ed economia, educaziun e cultura, construcziun ed ambient, finanzas e fatgs socials sco er giustia e segirezza.
Dretgiras
La pussanza giudiziala vegn exercitada da dretgiras chantunalas independentas. Latiers tutgan tranter auter la Dretgira superiura, la Dretgira administrativa, la Dretgira per mesiras repressivas e las dretgiras districtualas.
Las basas da l’urden statal chantunal èn regladas en la Constituziun dal chantun Turgovia.[5]
Divisiun administrativa
Dapi il 2011 è il chantun dividì en tschintg districts:
- District d’Arbon
- District da Frauenfeld
- District da Kreuzlingen
- District da Münchwilen
- District da Weinfelden
Ils districts adempleschan surtut incumbensas en il sectur da la giustia e da l’administraziun chantunala decentralisada. Els na possedan nagina autonomia cumparegliabla cun quella da las vischnancas politicas.
La Turgovia consista da 80 vischnancas politicas.[6] Numerusas vischnancas cumpiglian plirs vitgs, aclauns ed anteriuras vischnancas localas. L’actuala structura communala è resultada da numerusas fusiuns e refurmas administrativas.
Economia
L’economia da la Turgovia consista d’ina maschaida d’agricultura, industria, artisanadi e servetschs. Blers manaschis èn pitschens u mesauns e fermamain orientads a l’export.
Agricultura
La Turgovia tutga tar ils chantuns agriculs ils pli impurtants da la Svizra. Ina impurtanza speziala han:
- pumicultura
- cultivaziun da verduras
- economia da latg
- allevament da muvel
- cultivaziun dad ers
- viticultura
Il chantun è spezialmain enconuschent per ses mails e sias paira. Ina part da la fritga vegn vendida sco fritga da maisa, in’autra vegn elavurada a suc da mail dultsch, suc da mail, most fermentà u ad ulteriurs products alimentars. Il surnum «Mostindien» renviescha a questa lunga tradiziun da producziun da most e da pumicultura.
La vit vegn cultivada surtut a l’Untersee, per lung dal Rain, sin l’Ottenberg sper Weinfelden ed en ulteriuras regiuns climaticamain favuraivlas. Tar las sorts da vit derasadas tutgan il Pinot noir ed il Müller-Thurgau.
Industria ed artisanadi
Impurtants secturs industrials èn la construcziun da maschinas e vehichels, l’elavuraziun da metal, l’industria da materias sinteticas, l’electrotecnica, la producziun da victualias e la mecanica da precisiun. Era la branscha da construcziun e numerusas interpresas furnituras spezialisadas han ina gronda impurtanza.
Bussnang è enconuschent sin plaun internaziunal sco lieu da producziun da vehichels da viafier. Ad Arbon, Kreuzlingen, Frauenfeld ed en auters lieus è sa sviluppada ina tradiziun industriala multifara.
Servetschs e regiun da cunfin
Il sectur da servetschs cumpiglia il commerzi, la sanadad, la furmaziun, il turissem, ils servetschs finanzials e l’administraziun publica. La vischinanza da Turitg, Winterthur, Son Gagl e Constanza creescha in spazi da lavur e d’economia stretgamain collià.
En la regiun Kreuzlingen–Constanza gioga il commerzi transfruntalier ina rolla speziala. Numerusas persunas traversan regularmain il cunfin per lavurar, far cumpras, studegiar u passentar il temp liber.
Traffic
La Turgovia è bain colliada tras vias, lingias da viafier, colliaziuns da navigaziun e raits regiunalas d’autobus.
L’autostrada A7 collia Kreuzlingen sur Weinfelden e Frauenfeld cun Winterthur e l’aglomeraziun da Turitg. Ulteriuras vias principalas mainan vers Son Gagl, Schaffusa e la regiun sidtudestga dal Lai da Constanza.
Impurtants nufs da viafier sa chattan a Frauenfeld, Weinfelden, Kreuzlingen e Romanshorn, sco er a Winterthur ordaifer il chantun. Las lingias da viafier collian la Turgovia tranter auter cun Turitg, Son Gagl, Schaffusa, Constanza e la Val dal Rain.
Romanshorn posseda in impurtant port. Da là exista ina colliaziun cun il ferry a Friedrichshafen en Germania. Ulteriuras navs da curs circuleschan sin il Lai da Constanza, l’Untersee ed il Rain.
Il chantun dispona ultra da quai d’ina spessa rait da sendas da viandar e rutas da velo. Spezialmain popularas èn las rutas per lung dal Lai da Constanza, da l’Untersee e da la Thur.
Furmaziun
Il sistem da furmaziun vegn purtà dal chantun e da las vischnancas. Sper la scola populara datti scolas professiunalas, scolas medias ed instituziuns da furmaziun superiura.
Scolas chantunalas sa chattan tranter auter a Frauenfeld, Kreuzlingen e Romanshorn. A Kreuzlingen ha la Scola auta pedagogica da la Turgovia sia sedia. Pervi da la posiziun da cunfin collavura ella stretgamain cun instituziuns da furmaziun da la citad tudestga da Constanza.
La furmaziun professiunala ha ina gronda impurtanza en il chantun caracterisà da l’industria e da l’artisanadi. Numerus giuvenils fan in emprendissadi en in manaschi e frequentan a medem temp ina scola professiunala.
Cultura
La cultura da la Turgovia è caracterisada da sia posiziun tranter il Lai da Constanza, il Rain, la Svizra orientala e la Germania dal Sid. Citads istoricas, claustras, chastels, l’architectura rurala ed edifizis industrials furman in patrimoni cultural multifar.
Tar las impurtantas instituziuns culturalas ed attracziuns tutgan:
- la Cartusia d’Ittingen sper Warth
- il Chastè da Frauenfeld
- il Chastè d’Arenenberg sper Salenstein
- la Claustra da Fischingen
- il Museum Napoleon da la Turgovia
- il Museum istoric da la Turgovia
- il Museum da la natira da la Turgovia
- il Museum d’art da la Turgovia
- la citad veglia da Bischofszell
- ils centers istorics da Gottlieben, Diessenhofen e Steckborn
Il chastè d’Arenenberg era la residenza dad Hortense de Beauharnais e da ses figl, il futur imperatur franzos Napoleun III. Oz sa chatta là il Museum Napoleon da la Turgovia.
La Cartusia d’Ittingen è in’anteriura claustra cartusiana. Oz vegn il cumplex utilisà sco center cultural, museal, da furmaziun e d’inscunter. Là sa chattan tranter auter il Museum d’art da la Turgovia ed il Museum d’Ittingen.
Chanzun da la Turgovia
Sco imni chantunal inuffizial vala il Thurgauerlied, che cumenza cun ils pleds «O Thurgau, du Heimat». Il text deriva da Johann Ulrich Bornhauser e la melodia da Johannes Wepf. La chanzun vegn chantada a festas chantunalas ed occurrenzas tradiziunalas.
Turissem
Il turissem sa concentrescha surtut sin il Lai da Constanza, l’Untersee, il Rain e las cuntradas culturalas ruralas. La regiun vegn savens visitada per vacanzas da velo, viandadas, sport d’aua, viadis culturals ed excursiuns gastronomicas.
Destinaziuns turisticas popularas èn:
- las citads lacustras Arbon e Romanshorn
- Kreuzlingen ed il parc Seeburg
- il chastè d’Arenenberg
- la Cartusia d’Ittingen
- la citad veglia da Bischofszell
- la claustra da Fischingen
- la cuntrada dal Rain sper Diessenhofen
- ils lieus istorics Gottlieben, Ermatingen e Steckborn
- las vignas da l’Ottenberg e da l’Untersee
La ruta da velo dal Lai da Constanza maina sur lungs tschancuns tras il chantun. Era la senda circulara da la Turgovia collia numerusas cuntradas, vitgs ed attracziuns turisticas.
Vopna e bandiera
La vopna dal chantun è dividida diagonalmain en argient beziehungsweise alv e verd. En mintga champ sa chatta in liun d’aur passond cun lieunga ed unglas cotschnas.
Ils liuns derivan da la vopna dals Kyburgais, che possedevan durant il temp medieval impurtants dretgs signurils en il territori da la Turgovia odierna. Cura che la Turgovia è daventada in chantun autonom l’onn 1803, ha ella surpiglià ils dus liuns en sia nova vopna chantunala.
Las colurs chantunalas èn verd ed alv. La vopna vegn utilisada sco simbol da la Turgovia da las autoritads chantunalas, instituziuns publicas e numerusas organisaziuns.
Vesair era
- Glischta da las vischnancas dal chantun Turgovia
- Glischta dals districts dal chantun Turgovia
- Istorgia dal chantun Turgovia
- Glischta dals bains culturals dal chantun Turgovia
- Glischta da persunalitads dal chantun Turgovia
- Dialect turgoviais
- Thurgauerlied
- Lai da Constanza
- Thur
Litteratura
- Beat Gnädinger (ed.): Abbruch – Umbruch – Aufbruch. Zur Helvetik im Thurgau. Historischer Verein des Kantons Thurgau, Frauenfeld, 1999.
- André Salathé: Thurgau. En: Lexicon istoric da la Svizra.
- Johann Adam Pupikofer: Geschichte des Thurgaus. Bischofszell e Turitg, 1828–1830.
- Johann Adam Pupikofer: Der Kanton Thurgau, historisch, geographisch und statistisch geschildert. Son Gagl e Berna, 1837.
- Uffizi d’archeologia dal chantun Turgovia (ed.): Archäologie im Thurgau. Frauenfeld, 2010.
Colliaziuns externas
- Pagina uffiziala dal chantun Turgovia
- Uffizi per datas e statistica dal chantun Turgovia
- Datas avertas dal chantun Turgovia
- Cussegl grond dal chantun Turgovia
- ThurGIS – portal da chartas dal chantun
- Turissem Turgovia–Lai da Constanza
- Artitgel «Turgovia» en il Lexicon istoric da la Svizra
Annotaziuns e referenzas
- ↑ Uffizi federal da statistica: bilantscha da la populaziun residenta permanenta tenor chantun 2025, publitgà ils 2 d’avrigl 2026, consultà ils 20 da fanadur 2026.
- ↑ 2,0 2,1 Lexicon istoric da la Svizra: Turgovia, versiun dals 22 da matg 2017, consultada ils 20 da fanadur 2026.
- ↑ Uffizi per datas e statistica dal chantun Turgovia: La Turgovia en cifras 2025, consultà ils 20 da fanadur 2026.
- ↑ Parlament dal chantun Turgovia: il Cussegl grond, consultà ils 20 da fanadur 2026.
- ↑ Constituziun dal chantun Turgovia, consultada ils 20 da fanadur 2026.
- ↑ Uffizi per datas e statistica dal chantun Turgovia: vischnancas politicas tenor districts, stadi da las datas 2026, consultà ils 20 da fanadur 2026.
